Tourmaline là nhóm khoáng silicat boro-nhôm có dải màu rộng nhất trong tất cả các loài đá quý, xuất hiện ở gần như mọi sắc độ và đôi khi mang nhiều màu trong cùng một tinh thể. Độ cứng Mohs 7 đến 7,5, là đá sinh tháng 10 cùng với Opal. Biến loại Paraíba màu lam lục neon do đồng là loại đắt nhất.
Cái tên đã nói thẳng ra vấn đề: đá trộn nhiều màu
Tên gọi Tourmaline đến từ chữ toramalli trong tiếng Sinhala ở Sri Lanka, nghĩa là đá có nhiều màu sắc hỗn hợp. Người đặt tên không hề nói quá. Theo GIA, Tourmaline có một trong những dải màu rộng nhất của mọi loài đá quý, trải khắp mọi sắc độ với biên độ bão hòa và tông màu rất lớn, từ lam lục rực như điện đến đỏ và hồng đậm.
Chính đặc điểm đó là lý do Tourmaline bị nhận nhầm nhiều hơn hầu hết các loại đá khác. Năm 1554, đoàn thám hiểm của Francisco Spinoza tìm thấy ở Brazil một tinh thể lục mà họ tin là ngọc lục bảo Brazil. Phải rất lâu sau người ta mới biết đó là viên Tourmaline lục đầu tiên được ghi nhận trong lịch sử.
Cơn sốt 120 tấn Tourmaline hồng từ California sang cung đình nhà Thanh
Đây là câu chuyện mình thấy đáng kể nhất về Tourmaline, vì nó cho thấy giá một viên đá có thể phụ thuộc vào thứ chẳng liên quan gì tới bản thân viên đá.
Từ Hi Thái hậu, người nhiếp chính nhà Thanh giai đoạn 1861 đến 1908, có niềm say mê được tư liệu hóa rõ ràng với Tourmaline hồng và đỏ. Bà dùng loại đá này cho trang sức triều đình, lọ hít thuốc chạm khắc, trâm cài và khuy áo quan lại. Nhu cầu từ một cung đình duy nhất đã đủ để dựng lên cả một ngành khai khoáng ở nửa kia địa cầu.
Mỏ Himalaya tại Mesa Grande, hạt San Diego, California mở năm 1898, cùng các mỏ Stewart và Pala Chief bước vào giai đoạn khai thác thương mại đúng lúc đó. Ước tính được thừa nhận rộng rãi trong ngành, bắt nguồn từ nhà ngọc học Peter Bancroft và được Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên San Diego nhắc lại, là hạt San Diego đã xuất khoảng 120 tấn Tourmaline hồng chất lượng đá quý sang Trung Quốc trong giai đoạn 1902 đến 1910. Mình nói rõ đây là ước tính lịch sử thứ cấp chứ không phải số liệu hải quan kiểm chứng được, nên hiểu theo tinh thần một con số tham chiếu của ngành.
Có hai chi tiết hay bị kể sai mà mình muốn nói lại cho đúng.
Thứ nhất, người môi giới không phải George Frederick Kunz. Kunz là nhà ngọc học của Tiffany và Co., cũng là người đặt tên cho Kunzite, và ông có công lớn phổ biến Tourmaline Mỹ qua các báo cáo khảo sát địa chất. Nhưng người thực sự đứng sau thương vụ Trung Quốc là Julius Lippman Tannenbaum, thợ kim hoàn New York giành quyền khai thác mỏ Himalaya năm 1901 và lập Himalaya Mining Company để khai thác theo đơn đặt hàng của triều đình.
Thứ hai, Từ Hi mất ngày 15 tháng 11 năm 1908, không phải 1911 như nhiều nguồn thương mại chép nhầm. Nhu cầu bắt đầu giảm từ khi bà qua đời, rồi nhà Thanh sụp đổ hoàn toàn trong Cách mạng Tân Hợi 1911 đến 1912 khiến thị trường mất hẳn. Thế chiến thứ nhất làm gián đoạn thương mại xa xỉ ngay sau đó. Ngành khai thác Tourmaline San Diego suy sụp theo, gần như chỉ sau một thập kỷ hoàng kim.
Bài học mình rút ra sau nhiều năm trong nghề: một loại đá có thể đắt vì nhu cầu văn hóa chứ không chỉ vì độ hiếm địa chất. Và nhu cầu văn hóa thì có thể biến mất nhanh hơn bất kỳ mỏ nào cạn.
Viên đá đỏ nổi tiếng nhất điện Kremlin hóa ra cũng là Tourmaline
Một viên đá đỏ chạm khắc thế kỷ 16 gốc Miến Điện, từng được trưng bày như viên Ruby lớn nhất châu Âu, do Vua Gustav III của Thụy Điển tặng Nữ hoàng Catherine Đại đế năm 1777. Nó mang tên Caesar Ruby theo một truyền thuyết không xác thực rằng vốn là quà Cleopatra tặng Julius Caesar. Năm 1922, nhà khoáng vật học Alexander Fersman kiểm kê kho báu điện Kremlin và xác định đây thực chất là rubellite Tourmaline chứ không phải Ruby. Viên đá hiện vẫn nằm trong Kho báu Kim cương của điện Kremlin.
Nếu bạn thấy mô típ này quen thì đúng vậy. Lịch sử ngọc học có cả một danh sách những viên Ruby hoàng gia hóa ra là đá khác, và trường hợp nổi tiếng nhất thuộc về một loại đá khác nữa mà mình đã kể riêng trong bài Spinel Là Gì.
Màu nào quyết định giá Tourmaline
Với Tourmaline, màu là yếu tố định giá lớn nhất, lớn hơn cả trọng lượng. GIA nói thẳng rằng chưa loại Tourmaline nào, kể cả rubellite đỏ hay chrome lục, đạt tới đỉnh giá như Paraíba. Bảng dưới là thứ tự giá từ cao xuống thấp theo mặt bằng thị trường quốc tế.
| Biến loại | Màu và nguyên nhân màu | Giá tham chiếu thị trường |
|---|---|---|
| Paraíba | Lam lục neon, do đồng | Khoảng 15.000 đến 30.000 USD mỗi carat, hàng đỉnh vượt 87.000 USD |
| Rubellite | Đỏ và hồng rực, do mangan | Khoảng 1.000 đến 3.000 USD mỗi carat |
| Indicolite và chrome Tourmaline | Lam tới lam lục do sắt; lục đậm do crom hoặc vanadi | Khoảng 1.000 đến 2.000 USD mỗi carat |
| Watermelon | Ruột hồng vỏ lục trong cùng một tinh thể | Trung bình đến cao, theo độ tương phản và độ sạch |
| Lục thường, vàng, cam | Chủ yếu do sắt | Mặt bằng trung bình |
| Nhạt, nâu, đen (schorl) | Bão hòa màu thấp | Thấp nhất trong nhóm |
Quy luật gọn lại như sau. Đồng tạo ra màu neon và đẩy giá vọt lên. Mangan cho đỏ và hồng, nhóm đắt thứ hai. Sắt cho lam lục thường, rẻ hơn hẳn màu neon. Bão hòa càng cao và màu càng thuần thì càng đắt.
Đa sắc mạnh, và vì sao thợ hay cắt Tourmaline dáng dài
Tourmaline có tính đa sắc rất mạnh, nghĩa là viên đá cho màu sẫm khi nhìn dọc trục tinh thể và nhạt hơn khi nhìn ngang trục. Thợ cắt buộc phải định hướng viên sao cho mặt bàn cho ra màu đẹp nhất. Đó là lý do bạn thấy Tourmaline rất hay được cắt kiểu emerald hoặc baguette dáng dài chạy theo trục tinh thể, chứ không phải vì kiểu cắt đó đang là mốt.
Một đặc tính nữa khiến Tourmaline độc nhất trong giới đá quý: nó tích điện khi bị nung nóng hoặc bị ép, tức vừa có tính hỏa điện vừa có tính áp điện. GIA xác nhận đây là điểm không loại đá quý phổ biến nào khác có. Người Hà Lan thế kỷ 18 từng dùng tính chất này một cách rất đời thường là hơ nóng viên đá rồi dùng nó hút tàn thuốc ra khỏi tẩu.
Chọn và đeo Tourmaline sao cho bền
Độ cứng Mohs 7 đến 7,5 nghĩa là Tourmaline đeo hằng ngày được, nhưng kém Sapphire và Spinel. Vài điều mình luôn nói với khách trước khi họ xuống tiền:
- Hỏi rõ về xử lý. Nung để làm sáng màu và chiếu xạ để tăng sắc hồng đỏ là hai xử lý phổ biến với Tourmaline. Đây là xử lý thị trường chấp nhận, nhưng người bán phải khai báo, vì nó ảnh hưởng trực tiếp tới giá.
- Cẩn thận với hàng gọi tên kêu. Paraíba là tuyên bố mạnh về cả biến loại lẫn xuất xứ. Vì chênh lệch giá quá lớn, đây là mặt hàng dễ bị gán tên nhầm hoặc cố ý gán sai nhất. Với mức giá đó, giấy giám định từ phòng lab uy tín là bắt buộc chứ không phải tùy chọn.
- Tránh va đập và nhiệt đột ngột. Nhiệt độ thay đổi nhanh có thể làm nứt vỡ những viên có bao thể hoặc rạn sẵn, vốn khá thường gặp ở Tourmaline đỏ và hồng.
- Vệ sinh bằng nước ấm và xà phòng loãng. Không dùng máy rửa siêu âm hay máy hơi nước cho viên có rạn hoặc đã qua tẩm.
Việt Nam có Tourmaline không
Mình nói thẳng: Việt Nam gần như không có Tourmaline thương phẩm. Thế mạnh đá màu của Việt Nam ở Lục Yên và Quỳ Châu là Ruby, Sapphire và Spinel, không phải Tourmaline. Nguồn Tourmaline chính của thế giới là Brazil, Mozambique, Nigeria, Namibia, Madagascar, Hoa Kỳ, Afghanistan và Sri Lanka.
Điều đó có nghĩa Tourmaline bán tại Việt Nam là hàng nhập khẩu. Với nhà mình, câu chuyện Tourmaline vì thế khác hẳn câu chuyện Spinel Lục Yên mà mình lớn lên cùng: không dựa vào xuất xứ nội địa, mà dựa vào biến loại, màu sắc và giấy kiểm định. Ai bán Tourmaline mà quảng cáo là đá Lục Yên thì bạn nên hỏi lại cho kỹ.
Bảng tính chất kỹ thuật
| Thuộc tính | Giá trị |
|---|---|
| Thành phần | Silicat boro nhôm phức tạp; biến loại chính gồm Elbaite, Dravite, Liddicoatite, Chromedravite |
| Hệ tinh thể | Ba phương, lăng trụ ba cạnh đặc trưng |
| Độ cứng Mohs | 7 đến 7,5 |
| Tỷ trọng | 2,82 đến 3,32 |
| Chiết suất | 1,614 đến 1,666 |
| Đa sắc | Mạnh, quyết định cách định hướng khi cắt mài |
| Nguyên nhân màu | Sắt cho lục và lam; mangan cho đỏ và hồng; đồng cho lam lục neon kiểu Paraíba |
| Xử lý thường gặp | Nung và chiếu xạ |
Tourmaline là đá sinh tháng 10 và quà kỷ niệm 8 năm cưới
Tourmaline là đá sinh tháng 10 cùng với Opal, trong đó Tourmaline là lựa chọn được bổ sung sau. Nó cũng là quà truyền thống cho kỷ niệm 8 năm ngày cưới. Với dải màu rộng như vậy, đây có lẽ là viên đá sinh tháng linh hoạt nhất: gần như ai cũng tìm được một sắc hợp với mình, thay vì bị bó vào một màu duy nhất. Nếu bạn sinh trong tháng 10, có thể đọc thêm bài Cung Thiên Bình Hợp Đá Gì.
Câu hỏi thường gặp
Tourmaline có phải đá quý thật không? Có. Tourmaline là đá quý tự nhiên, một nhóm khoáng silicat hình thành trong granit và pegmatit, không phải đá nhân tạo hay đá ép.
Tourmaline đen có đáng mua không? Schorl, tức Tourmaline đen, nằm ở đáy thang giá vì bão hòa màu thấp và trữ lượng lớn. Nó vẫn là đá tự nhiên và được ưa chuộng trong nhóm đá phong thủy, chỉ là không nên trả giá đá quý cao cấp cho nó.
Làm sao phân biệt Tourmaline với ngọc lục bảo hay Ruby? Bằng mắt thường thì rất khó, và lịch sử đã chứng minh điều đó qua cả viên đá của điện Kremlin lẫn viên lục Brazil năm 1554. Chiết suất và tính đa sắc là hai chỉ dấu phòng lab dùng để tách bạch. Mình có viết riêng về chuyện này trong bài Phân Biệt Đá Quý Thật Giả.
Tourmaline là viên đá thưởng công người chịu học. Biết màu nào do nguyên tố nào tạo ra, biết hỏi về xử lý, biết khi nào cần giấy kiểm định, bạn đã tránh được phần lớn rủi ro của dòng đá có biên độ giá rộng bậc nhất này.
Học tiếp: Opal Là Gì, viên đá cùng tháng 10 Xem sản phẩm tại GNJ
Về tác giả. Phượng Đá Quý sinh tại Lục Yên, Yên Bái, lớn lên trong gia đình hai thế hệ gắn với nghề đá quý gần 35 năm. Mình viết lại những gì học được từ bố và từ chính những lần mua hớ của bản thân, đối chiếu với tài liệu ngọc học chuẩn để bạn không phải trả học phí giống mình.
Nguồn tham khảo: GIA, What Is Tourmaline Gemstone; GIA, October Birthstones; GIA, Tourmaline History and Lore; GIA, Tourmaline Quality Factors; IGS, Paraiba Tourmaline Value; Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên San Diego và Pala International về lịch sử mỏ Himalaya; Gem-A, The Unusual History of Caesar Ruby.
